НАЦИОНАЛЬНЫЙ МУЗЕЙ РЕСПУБЛИКИ АЛТАЙ

имени А.В. Анохина

Кайчы Николай Улагашевтыҥ биографиязы

Николай Улагашевич Улагашев (Туламаш) Сары-Кӧпши ӧзӧктӧ Кам-Тыт деп јерде 1861 ј. тулаан айдыҥ 17-чи кӱнинде чыккан. Адазы – кӱзен сӧӧктӱ Улагаш – аҥчы, энези – јаврук сӧӧктӱ Паачак – кожоҥчы да, чӧрчӧкчи де кижи болгон. Кайчы болуп бӱткен јайалтазы эрте ачылып, Туламаш 9 јаштуда кайлап баштаган. Кайга ол атту-чуулу кайчылардаҥ: таайынаҥ Сабак Болчоновтоҥ, Кыдыр Отлыковтоҥ, Кабак Тадыжековтоҥ ло Јайматтаҥ ӱренген. Николай Улагашев 15 јаштуда Алтай ичинде ады чыккан кайчы боло берген. 16 јаштуда кӧстиҥ оорузынаҥ улам каралга арткан да болзо, баатыр кептӱ эр кузуктайтан да, одындайтан да, кайыш ӧрӱп, боожо, ӱйген-нокто, ээр-куйушкан јазап, бала-барказын азырайтан. Кайчыныҥ айылына, ол эмезе ол  токтогон айылга кай чӧрчӧк угарга, улус јаантайын јуулыжып келетен.

1937 ј. кичӱ изӱ айда јарлу алтай бичиичи П.В. Кучияк Москванаҥ келген фольклорист А.Л. Гарфла кожо Салгандага једип, Н.У. Улагашевтеҥ «Алып Манаш», «Ырысту» ла о.ӧ чӧрчӧктӧр бичигилеп алган.  Ол ло јыл кӱскиде «Сибирские огни» деп журналдыҥ 4-чи номеринде «Ойрот чӧрчӧктӧр» деп атту бичимел чыккан. Бичимелде Н.У. Улагашев деп кайчы керегинде баштапкы катап айдылган. Бу ӧйдӧҥ ала Н.У. Улагашевтиҥ ады-чуузы  текши таркаган.

1939 ј.  Н.У. Улагашев СССР-дыҥ Ӱстӱги Совединиҥ Јарлыгыла «Знак Почета» орденле кайралдаткан. Орденди аларга, Москва јаар јол-јорукта кайчыны облисполкомныҥ ишчизи Василий Кокышев ле барказы Ӱренчи ӱйдежип јӱрген.

1939 ј. Ойрот облисполкомныҥ јӧбиле  Н.У. Улагашевке аҥылу пенсия тӧлӧлип башталган. 1940 ј. ого Ойрот-Турада (Горно-Алтайскта) јадар тура берилген.

Кыска ӧйдиҥ туркунына кайчынаҥ 31 кай чӧрчӧк, бир канча  куулгазынду чӧрчӧктӧр лӧ кожоҥдор бичилген. Кайчыныҥ чӧрчӧктӧрин Н. Куранаков, бичиичи П. Кучияк, оныҥ кызы А. Кучияк, анайда ок С. Суразаков, П. Маскачакова,            А. Роголева бичигилеген. Н.У. Улагашев ӱлгерлер де чӱмдеген: «Ойно, ойно, топшуурым», «Эки закон», «Октябрьдыҥ кожоҥы», «Коммунистический партия керегинде кожоҥ».

Н.У. Улагашевтиҥ эҥ баштапкы бичиги «Алтай чӧрчӧктӧр» 1939 ј. Ойрот-Турада кепке базылып чыккан. Оны ээчий «Алып-Манаш» (1940), «Алтай чӧрчӧктӧр» (1941), «Малчы-Мерген» (1945) ле о.ӧ. бичиктери кепке базылган.

 1941 ј. Новосибирскте Н.У. Улагашевтыҥ «Алтай Буучай» деп бичиги, 1947 ј. Ойрот-Турада – «Малчи-Мерген», 1961 ј. – «Героические сказания» деп бичиктери орус тилле чыккан. Улагашевтиҥ чӧрчӧктӧрин П. Кучияк, А. Гарф, Новосибирсктиҥ бичиичилери Е. Березницкий, А. Коптелов, И. Мухачев, В. Непомнящих, Е. Стюарт, А. Смердов  кӧчӱргилеген.  

1941 ј. Ойроттыҥ эл театры Н.У. Улагашевтиҥ «Ӱч кыс» деп чӧрчӧги аайынча спектакль тургускан. Чӧрчӧкти сценага тургузарга П.В. Кучияк јазаган. Спектакльдыҥ баштапкы ойыны 1941 ј. кичӱ изӱ айдыҥ 22-чи кӱнинде кӧргӱзилген.

Улу кайчынаҥ бичилген кай чӧрчӧктӧр «Алтай баатырлар» деген томдорго кирген. Кайчы керегинде ле оныҥ чӧрчӧктӧриле шиҥжӱ-иштер бичилген. Кайчыныҥ Григорий (Чанчу) ле Иннокентий (Адыјок) деген эки уулынаҥ калыҥ јурт тазылданып барган. Оныҥ угы-тукумынаҥ чыккан З.А. Каланчинова кайчы Н.У. Улагашевтиҥ угы-тӧзин јурук-схемала кӧргӱскен. 

 1989 ј. Горно-Алтайск калада Н.У. Улагашевке кереес тургузылган (скульптор П.И. Богомолов). Тӧс каланыҥ оромдорыныҥ бирӱзи оныҥ адыла адалган. Чыкканынаҥ ала 150 јылдыгына учурлай Паспаул јурттаҥ ыраак јок  Н.У. Улагашевтиҥ музей-айылы тудулган. Оныҥ ачылтазы 2013 ј. туулан айдыҥ 19-чы кӱнинде ӧткӧн.